Historyczne książki roku 2025
Nagrody Historyczne: ogłaszamy pierwsze nominacje. Te książki trzeba znać!
Gdy na fali postalinowskiej „odwilży” przed polską historiografią zaczęły otwierać się nowe możliwości i szanse na przełamanie socrealistycznych schematów, fałszów i ideologicznych zaklęć, redakcja „Polityki” za namową Mariana Turskiego zaczęła corocznie przyznawać swoje Nagrody Historyczne. Były wręczane za książki poświęcone najnowszej historii Polski, najmocniej zdewastowanej w pierwszej połowie lat 50., w tym dziejom II RP, historii Żydów polskich i Holokaustu.
Od początku, przez 65 lat, na czele kapituły wybierającej najlepsze publikacje stał Marian Turski – aż do swojej śmierci w lutym ub.r. Od tamtej pory Nagrody Historyczne POLITYKI noszą jego imię.
W skład kolejnych kapituł wchodzili wybitni historycy z wielu ośrodków, lista nazwisk jest imponująca. Jak i lista laureatów oraz ich książek. Uskładałaby się wielka wspaniała biblioteka.
Oczywiście – przynajmniej do 1989 r. – koniunktury polityczne na przemian zawężały i poszerzały możliwości badań i swobodnego publikowania. Niemniej nagrody zawsze cieszyły się uznaniem środowiska naukowców i popularnością u czytelników.
Opisanie tego zasobu, jaki tworzyły i nadal tworzą nasze nagrody, byłoby sporym wkładem w historiografię Polski. Przez lata obserwujemy, jak zmienia się zakres historii najnowszej; 60 lat temu mieściło się w nim powstanie styczniowe, nic więc dziwnego, że w pracach kapituły brał czynny udział prof. Stefan Kieniewicz, autor książki „Powstanie styczniowe”. Dzisiaj tę granicę wyznacza początek XX w.
W tym roku kapituła spośród 200 zgłoszonych przez wydawców książek rekomenduje do głównych nagród 13. W tym numerze „Polityki” prezentujemy nominacje w kategoriach: prace naukowe, popularnonaukowe oraz debiuty. Za tydzień przedstawimy nominacje w kategoriach: źródła i pamiętniki. A 13 maja ujawnimy laureatów.
WIESŁAW WŁADYKA
KATEGORIA: Prace naukowe
Irena Grudzińska-Gross, Wielka karuzela. Życie Aleksandra Weissberga-Cybulskiego, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2025
Lucky man – tak również mogłaby być zatytułowana ta książka. Jej bohater miał bowiem niespotykane szczęście wychodzenia z najgorszych opresji. Aleksander Weissberg-Cybulski urodził się na początku XX w. w Krakowie, po kilku latach jego żydowska rodzina przeniosła się do Wiednia, gdzie studiował matematykę i fizykę. Komunizował, więc w 1931 r. wyjechał do ZSRR. Aresztowany podczas Wielkiej Czystki, przeżył. NKWD wydało go Niemcom w styczniu 1940 r. Peregrynował między więzieniami, by trafić do getta w Krakowie, z którego uciekł. Bezbłędnie władając niemieckim, zbił fortunę na czarnym rynku, handlując z Niemcami. Aresztowany znów trafił na Pawiak. Nie mam więcej miejsca, by streszczać całą jego historię, świetnie opowiedziała ją Irena Grudzińska-Gross, wykorzystując źródła o Weissbergu z archiwów na całym świecie.
MARCIN ZAREMBA
Paweł Machcewicz, „Partyzanci” Moczara. Narodowy komunizm po polsku, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2025
Wydawałoby się, że o Mieczysławie Moczarze i jego „partyzantach” napisano już o ile nie wszystko, to wystarczająco dużo. Paweł Machcewicz dowodzi, że jednak nie.
Jego książka nie jest tylko rekonstrukcją personalnych zależności (np. Mieczysława Moczara i Władysława Gomułki), walki o władzę oraz politycznych przetasowań, ale przede wszystkim skrupulatną analizą metod oddziaływania „partyzantów” na polską świadomość lat 60. Na sferę idei, symboli i zbiorowych emocji.
To fascynujący i ważny wycinek z długiej historii polskich lęków, politycznego zarządzania pamięcią, nacjonalizmu i antysemityzmu. Ale także historii wykorzystywania książki i nowoczesnych mediów dla celów ideologicznych.
BARBARA KLICH-KLUCZEWSKA
Karolina Panz, Chciałabym opowiedzieć jak zginęło miasto... Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu, Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2025
W sklepach cynamonowych można znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie i korzeń mandragory. W sklepie Singera w Nowym Targu do kupienia były galanteria żelazna i materiały budowlane. A jednak Karolina Panz, opisując świat podhalańskich Żydów, ociera się o magię. Wydobywa detale, które, wydawałoby się, są nie do odtworzenia, postaci, o których zapomniano. Hania Gutfreud była kobietą silną, drobną i niewysoką. Erna Engländer uwielbiała eleganckie stroje i biżuterię. Żydowski Nowy Targ przed drugą wojną światową tętnił życiem. Miał i ciemną stronę: antysemityzm. Nikt w polskiej historiografii w ten sposób nie wyczarował żydowskiego miasta i nie opisał jego zagłady, jak zrobiła to autorka. Odnosi się wrażenie, że każdą osobę otacza uważnością, śledząc jej losy i śmierć.
MARCIN ZAREMBA
KATEGORIA: Prace popularnonaukowe
Marta Grzywacz, Radość Soboty. Archiwum życia i śmierci, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Archiwum getta warszawskiego doczekało się wybitnej książki reporterskiej, która przywraca zbiorowej pamięci sylwetki członków konspiracyjnej grupy Oneg Szabat (Radość Soboty). Spotkali się pierwszy raz prawdopodobnie w szabat 5 października 1940 r. W imię ocalenia pamięci o ginącym żydowskim świecie, w mieszkaniu Emanuela Ringelbluma zasiedli wówczas przy jednym stole ludzie, którym na co dzień było do siebie bardzo daleko. Ortodoksi obok działaczy lewicy i syjonistów. Ci, którzy mówili w jidysz, obok tych, których językiem był polski albo hebrajski. Marcie Grzywacz udała się rzecz bardzo trudna: w poruszający sposób połączyła biografię Emanuela Ringelbluma z biografią zbiorową środowiska, dbając o to, by postać historyka nie przesłoniła losów jego współpracowników i współpracowniczek.
BARBARA KLICH-KLUCZEWSKA
Kamil Piskała, Zredukowani. O społecznych skutkach Wielkiego Kryzysu, Muzeum Historii Polski, Warszawa 2025
Perspektywę autora książki pokazuje zamieszczony na jej początku obraz Wojciecha Weissa „Ecce homo”. W centrum opowieści jest człowiek żyjący w rzeczywistości określanej mianem wielkiego kryzysu. Siła tej książki tkwi w nagromadzeniu w niewielkiej przestrzeni – ok. 200 stron – opisów bezsilności, rozpaczy, codzienności bezrobotnych. Ich prób radzenia sobie z biedą, nieudolności państwa, informacji o przestępstwach popełnionych z „nędzy i desperacji” przez uczciwych dotąd obywateli. Gęsty opis daje wyobrażenie wielkości i głębi ekonomicznej zapaści. Ciekawe obserwacje, wciągający sposób pisania pozwalają czytelnikowi poznać także ciemniejsze strony młodej, niepodległej ojczyzny, w której zapałkę dzielono na czworo, „mimo że Gdynia się rozbudowywała”.
BOŻENA SZAYNOK
Antonina Tosiek, Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Antonina Tosiek szacuje, że między 1933 a 1995 r. w konkursach pamiętnikarskich wzięło udział ok. 90 tys. kobiet. Najstarsza urodziła się w latach 80. XIX w., a najmłodsza dokładnie sto lat później. Tosiek postanowiła opowiedzieć o życiu kobiet tak, by po pierwsze, nie zagłuszyć ich własnych opowieści, a po drugie – by nie budować obrazu „typowej wiejskiej kobiety”. Autorka wykorzystała 812 świadectw – pisanych często w ukryciu, z pomocą dzieci, na podniszczonym papierze – i napisała przejmującą książkę o kobiecym doświadczaniu codzienności oraz praktyce pisarskiego dokumentowania życia. Praktyce, która stanie się jednym z dowodów kobiecej i wiejskiej emancypacji w XX-wiecznej Polsce.
BARBARA KLICH-KLUCZEWSKA
KATEGORIA: Debiuty w pracach naukowych i popularnonaukowych
Agnieszka Kajczyk, Kinor. Filmy żydowskie w powojennej Polsce 1945–1950. Geneza, konteksty, znaczenia, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2025
Od kilku dekad poznajemy życie społeczności żydowskiej w Polsce po Zagładzie. Nominowana książka prowadzi nas w przestrzeń, mniej do tej pory poznaną, powojennego filmu żydowskiego. Autorka opowiada także o początkach żydowskiej kinematografii w niepodległej Polsce.
Pokazuje losy jej twórców, aktorów i reżyserów w czasie wojny, tych w getcie i tych „na froncie”. Dwie biografie: Michała Waszyńskiego (filmowca w armii gen. Andersa) i Aleksandra Forda (w Dywizji Kościuszkowskiej) ciekawie pokazują zróżnicowane żydowskie życiorysy. Książka oprowadza nas po świecie żydowskich filmowców, opisuje ich pracę w cieniu Zagłady.
Tytułowy Kinor to żydowska spółdzielnia, producent filmów o ocalałych ludziach i ich instytucjach. O Żydach na Dolnym Śląsku, Organizacji Rozwoju Twórczości, Towarzystwie Ochrony Zdrowia, o Joincie, czyli amerykańsko-żydowskiej organizacji pomocowej, czy początkach dyplomatycznych relacji między Polską i Izraelem, Filmów, które „nie miały szczęścia” – odłożone na półkę, zostały zapomniane. Nominowana książka przywraca pamięć o nich.
BOŻENA SZAYNOK
Izabela Mrzygłód, Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, seria: Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Toruń 2025
Autorka wzięła na warsztat uniwersytety w Wiedniu – po 1918 r. zdegradowanym z pozycji centrum imperium do stolicy niewielkiego kraju – oraz w Warszawie, która z poziomu miasta gubernialnego awansowała na stolicę państwa o mocarstwowych zapędach. Przez całe międzywojnie zarówno Austria, jak i Polska znajdowały się w kryzysie łagodniejącym jedynie na krótko. Soczewkami skupiającymi jego skutki były uniwersytety, a zwłaszcza studenci, podatni na radykalizmy zarówno lewicowe, jak i skrajnie prawicowe. Na obu analizowanych uczelniach dominującą pozycję zyskała nacjonalistyczna prawica, której przyświecał podobny cel – wykluczenie Żydów. Izabela Mrzygłód wirtuozersko opisuje proces radykalizacji studentów, jego narzędzia i metody, od haseł i kreowania bohaterów po brutalną przemoc fizyczną. Ta debiutancka praca jest nie tylko dojrzałym dziełem naukowym, ale też ważnym memento.
JERZY KOCHANOWSKI
***
Nominowało jury w składzie:
dr hab. Barbara Klich-Kluczewska, prof. dr hab. Jerzy Kochanowski, prof. dr hab. Dariusz Stola, dr hab. Bożena Szaynok, prof. dr hab. Wiesław Władyka (przewodniczący), dr hab. Marcin Zaremba.