Historyczne książki roku 2025 - drugie nominacje
Nagrody Historyczne: ogłaszamy drugie nominacje. Te książki trzeba znać!
Pierwsze książki nominowane do Nagród Historycznych POLITYKI w kategoriach: prace naukowe, prace popularnonaukowe i debiuty przedstawiliśmy 29 kwietnia. Tym razem prezentujemy nominowanych w kategoriach: wydawnictwa źródłowe i pamiętniki. Laureatów ujawnimy 13 maja.
KATEGORIA: Wydawnictwa źródłowe
Kalendarium życia i twórczości Zbigniewa Herberta 1924–1998, t. 1–2, opracowanie Henryk Citko, Wydawnictwo IBL PAN, Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską, Fundacja Akademia Humanistyczna, Warszawa 2025
Henryk Citko zebrał tysiące listów od i do autora „Pana Cogito”, zapisków z dzienników, dokumentów archiwalnych, by stworzyć kalendarium życia i twórczości poety. Bieżących komentarzy politycznych jest tam niewiele. Z rzadka czytamy, że Zbigniew Herbert boi się „przymrozków”. Kalendarium uświadamia nam, jak wiele lat Herbert spędził poza granicami kraju. Dla mnie jest to zapis historii choroby. Tylko trzy przykłady z różnych lat: „Spakowałem się i ogarnął mnie Weltschmerz”. „Od paru miesięcy dostawałem czegoś w rodzaju morskiej choroby na widok białego papieru, który miał być przeze mnie zaczerniony”. „Po liście Czesława [Miłosza – przyp. MZ] i po paru moich awanturach zrozumiałem, że być Polakiem to znaczy chorować na chorobę nieuleczalną”. Citko wykonał benedyktyńską pracę, umiejętnie dobrał źródła, opowiedział kawał polskiej kultury.
MARCIN ZAREMBA
Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich, wybór, opracowanie i wstęp Tadeusz Paweł Rutkowski, Instytut Pileckiego, Warszawa 2025
Nie ma prostych opowieści o losie Polaków i Żydów w czasie wojny i Zagłady. Nominowana książka jest tego dobrym przykładem. Opublikowane źródła rozbijają obecne w tytułowej tematyce liczne uproszczenia. Prezentują kwestie trudne umiejscowione w wojennej rzeczywistości, w istniejących uprzedzeniach i w manipulacjach radzieckich władz. Dokumenty tworzą wielowątkową, ciekawą opowieść o postawie rządu RP wobec Żydów obywateli polskich w ZSRR, o ich relacjach z Polakami. Pokazują jiszuw (osady) i środowiska żydowskie w USA i Wielkiej Brytanii. Odsłaniają działania Sowietów. W obrazach wielkiej polityki znajdziemy człowieka zmęczonego i bezsilnego, którego życie zależy od decyzji innych i od biurokratycznych formalności. Książka pokazuje także, jak ważne są instytucje, gdy zawodzi człowiek, i jak ważny jest człowiek, kiedy zawodzą instytucje.
BOŻENA SZAYNOK
KATEGORIA: Pamiętniki, relacje, wspomnienia
Leon Babiński, Warszawa wieku mego, Szczecin 2020; W służbie najjaśniejszej Rzeczypospolitej, Szczecin–Warszawa 2022; Szlacheckie gniazdo, Szczecin–Warszawa 2025, wstęp i redakcja naukowa wszystkich tomów Janusz Faryś i Henryk Walczak, Instytut Pamięci Narodowej
Leon Babiński (1891–1973) prawnik po paryskiej Sorbonie, naukowiec, osiadł po wojnie w Szczecinie, gdzie w latach 50. napisał trzy tomy wspomnień. Każdy z nich jest na swój sposób wyjątkowy. Rodzinną Warszawę, carską i międzywojenną (t. I), wspomina z perspektywy swojej klasy, zamożnego mieszczaństwa, rzadko przekraczającego granice Śródmieścia. On sam na Saską Kępę dotarł dopiero po drugiej wojnie, tłumacząc to „słabą więzią rodzin, które ją zamieszkiwały, ze starą Warszawą”. Na międzywojenny MSZ (t. II) patrzy uważnie i krytycznie, oczyma urzędnika pełniącego funkcje ważne, choć niepierwszoplanowe. Wspomnienia z okupacji (t. III), którą przetrwał w majątku żony w Smarżowej koło Jasła (miejsce urodzenia Jakuba Szeli!), dają nietypowy, ale prawdziwy obraz ostatnich lat Polski ziemiańskiej.
JERZY KOCHANOWSKI
Stanisław Stempowski, Pamiętniki 1870–1920, t. I–III, opracowanie, wstęp i przypisy Łukasz Mikołajewski, Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską, Wydawnictwo Więź, Warszawa 2025
Stanisław Stempowski (1870–1952) należał do najciekawszych przedstawicieli tzw. pokolenia niepokornych, o typowej dla niego, niekonwencjonalnej biografii: ziemianin, socjalista, działacz społeczny, publicysta, wolnomularz, zwolennik niepodległej Ukrainy, sojusznika Polski. Mimo takiego CV (a może za jego sprawą?) do dziś nie doczekał się nawet skromnego upamiętnienia. Rekompensuje to pierwsze pełne wydanie jego pamiętników, jednego z najcenniejszych dzieł polskiej memuarystyki. Pisał je w czasie okupacji, w mieszkaniu Marii Dąbrowskiej, z którą był związany od połowy lat 20. do śmierci. Pisarce udało się doprowadzić w 1953 r. do publikacji tylko części wspomnień (do 1914 r.), radykalnie ocenzurowanych. Jednak warto było poczekać 72 lata na pełną edycję, jest ona bowiem wzorcowa zarówno pod względem edytorskim (chapeau bas dla Łukasza Mikołajewskiego), jak i poligraficznym. Lektura obowiązkowa!
JERZY KOCHANOWSKI
Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania. Tomasz Szarota w rozmowie z Emilem Maratem i Michałem Wójcikiem, Agora, Warszawa 2025
Profesor Tomasz Szarota wiąże nierozerwalnie w XX w. historię Europy i Polski, która – jak mówi – nie siedzi na widowni, jest na scenie. Zasadniczą część dorobku profesora stanowią badania nad czasami okupacji, relacjami polsko-niemieckimi, nad życiem codziennym okresu wojennego. Książka jest gęsta, nasycona wieloma autorefleksjami i umocnionymi przekonaniami, które korespondują z jej tytułem. To publikacja sprzeciwiająca się hurapatriotycznej polityce historycznej. Tomasz Szarota mówi, że nie można czuć się dumnym Polakiem „za wszelką cenę”. Fakty powinny wywoływać w nas „jedno i drugie uczucie”. Padają przykłady. Choćby wstrząsający i osobisty przekaz o obecności w polskiej historii bratobójstwa.
WIESŁAW WŁADYKA
***
Nominowało jury w składzie:
dr hab. Barbara Klich-Kluczewska, prof. dr hab. Jerzy Kochanowski, prof. dr hab. Dariusz Stola, dr hab. Bożena Szaynok, prof. dr hab. Wiesław Władyka (przewodniczący), dr hab. Marcin Zaremba.