Badania przeprowadzone w 2025 r. przez CBOS (Seniorzy 2.0, grudzień 2025) pokazują, że seniorzy są grupą bardzo zróżnicowaną: jedni cenią sobie spokojne spędzanie czasu w domu, inni aktywnie uczestniczą w kursach, kulturze i życiu społecznym. Wciąż chętnie oglądają telewizję (97 proc.), spotykają się z przyjaciółmi w domu (90 proc.) lub poza nim (86 proc.), słuchają muzyki (87 proc.) i czytają książki czy prasę (82 proc.), często wychodzą na spacery i piesze wycieczki (82 proc.), uczestniczą w praktykach religijnych (80 proc.) oraz poświęcają się hobby (73 proc.) czy uprawiają ogród (73 proc.).
Warto zwrócić uwagę, że w ciągu ostatniej dekady zaszły istotne zmiany w stylu życia osób 60+. Coraz więcej z nich korzysta z komputera i Internetu: odsetek użytkowników wzrósł z 30 proc. w 2016 r. do 66 proc. obecnie. Częściej podróżują zarówno po Polsce (wzrost z 45 proc. do 65 proc.), jak i po Europie czy świecie (z 23 proc. do 43 proc.) Również ich uczestnictwo w kulturze rośnie: coraz częściej chodzą do kina (z 27 proc. do 46 proc.), do teatru, opery, na koncerty (z 23 proc. do 42 proc.) oraz do muzeów, galerii czy na wystawy (z 25 proc. do 40 proc.).
Seniorzy coraz chętniej rozwijają swoje zainteresowania i pasje – udział w hobby wzrósł z 56 proc. do 73 proc., częściej uczestniczą w kursach i warsztatach (z 7 proc. do 17 proc.), a także uprawiają sport (z 43 proc. do 54 proc.). Coraz więcej osób starszych angażuje się też społecznie, pomagając innym lub działając na rzecz lokalnej społeczności (wzrost z 19 proc. do 32 proc.).
Autorzy opracowania wyróżnili wśród seniorów trzy główne grupy, jeśli chodzi o podejście do życia, poziom aktywności i sposób spędzania czasu. Największą część stanowią seniorzy „wszechstronnie aktywni”, stanowiący 48 proc. osób w wieku 60+. Są to osoby, które częściej niż inni spotykają się ze znajomymi (niemal wszyscy zarówno w domu, jak i poza nim), rozwijają hobby (94 proc.), korzystają z Internetu (94 proc.), chodzą na spacery (96 proc.), podróżują po kraju (96 proc.), a wielu z nich uczestniczy też w kulturze, kursach czy działaniach społecznych. To grupa zwykle młodsza (60–64 lata), lepiej wykształcona, częściej mieszkająca w miastach i lepiej oceniająca swój stan zdrowia.
Drugą grupę tworzą seniorzy „aktywni w sferze prywatnej” – to około 34 proc. badanych. Są nieco starsi (średnia wieku to 71 lat) i bardziej tradycyjni niż z seniorzy z grupy pierwszej: ich aktywność koncentruje się wokół domu, rodziny i najbliższego otoczenia, częściej uczestniczą w praktykach religijnych. Często opiekują się wnukami (65 proc.), pomagają rodzinie i regularnie spotykają się ze znajomymi, uprawiają działkę lub ogród, ale rzadziej korzystają z oferty kulturalnej, edukacyjnej czy cyfrowej.
Najmniejszą, ale szczególnie wrażliwą grupą są seniorzy określeni jako „wycofani”, stanowiący 18 proc. badanych. W ich codzienności dominuje oglądanie telewizji (95 proc.), a większość innych aktywności, od spotkań towarzyskich po korzystanie z Internetu czy udział w kulturze, pojawia się sporadycznie lub wcale. To zazwyczaj osoby najstarsze (średnia wieku to 76 lat), częściej samotne, gorzej oceniające swoje zdrowie i wymagające wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.
To zróżnicowanie sprawia, że innowacje społeczne skierowane do seniorów powinny być elastyczne, uwzględniać różne poziomy samodzielności i zainteresowań, a także wspierać zarówno rozwój kompetencji, jak i integrację społeczną.
Na szczęście, powstaje coraz więcej innowacji społecznych, których celem jest poprawa jakości życia osób starszych i wzmacnianie ich samodzielności. Obejmują one zarówno działania z zakresu usług społecznych i zdrowotnych, jak i inicjatywy edukacyjne czy międzypokoleniowe. Szczególne znaczenie mają rozwiązania wspierające aktywność seniorów oraz ich udział w życiu społecznym i cyfrowym. Innowacje te pomagają przeciwdziałać izolacji społecznej i wykluczeniu, z którym część osób starszych nadal się boryka. Coraz częściej uwzględniają one także potencjał i doświadczenie seniorów jako aktywnych współtwórców zmian. Innowacje społeczne pokazują, że starzenie się społeczeństwa może być impulsem do rozwoju nowych, bardziej włączających form wsparcia.
Poznajcie zatem kilka innowacji społecznych powstałych z myślą o seniorach – tych bardziej i tych mniej aktywnych.
Dzielenie się wiedzą, rozwój i mentoring
Choć seniorzy samodzielni często radzą sobie w codziennym życiu, wielu z nich szuka okazji do dalszego rozwoju, dzielenia się doświadczeniem i angażowania się w społeczne inicjatywy. W tej grupie innowacje społeczne koncentrują się na edukacji, mentoringu oraz współpracy międzypokoleniowej. Dzięki nim seniorzy mogą nie tylko rozwijać swoje umiejętności, ale też czerpać satysfakcję z przekazywania wiedzy i doświadczenia młodszym pokoleniom.
Innowacja Senior+ to cykl warsztatów ukierunkowanych na rozwijanie kompetencji technologicznych osób w wieku 50+, których celem jest przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu wśród seniorów. Dzięki formule nauki poprzez zabawę poznają podstawy obsługi komputera, systemu operacyjnego oraz programowania. Programy Senior+ tworzą przestrzeń do rozwijania pasji i spędzania czasu w grupie rówieśniczej.
Doradztwo edukacyjne dla seniorów to innowacja umożliwiająca rozpoznanie indywidualnych potrzeb edukacyjnych seniorów i dopasowanie do nich kursów, szkoleń czy warsztatów. Dzięki niemu seniorzy mogą rozwijać swoje umiejętności cyfrowe, językowe czy artystyczne.
Dla młodszych babć i dziadków zaprojektowano innowację równoWAŻNI, która polega na współpracy między instytucjami pieczy zastępczej a podmiotami rynkowymi, w ramach której wychowankowie pieczy zastępczej współpracują z osobami 50+ w roli mentorów przy realizacji mikroprojektów zawodowych. Starsi pracownicy rozwijają swoje kompetencje i pozostają aktywni zawodowo, a młodzi zdobywają doświadczenie i referencje, przydatne przy poszukiwaniu pracy.
W ramach innowacji Rezydenci historii, osoby po sześćdziesiątce mogą stać się przewodnikami turystycznymi, oprowadzającymi po dobrze sobie znanych miejscach – tych, w których dorastali, z którymi byli związani zawodowo albo do których mają sentyment. Jest to jednocześnie okazja do spotkań z innymi ludźmi, turystami, innymi mieszkańcami, podzielenia się swoją wiedzą, ciekawostkami i wspomnieniami związanymi z odwiedzanym miejscem. Celem innowacji jest aktywizacja seniorów, przeciwdziałanie poczuciu alienacji i samotności.
Wiele innowacji społecznych dostrzega znaczenie wzmacniania więzi międzypokoleniowej oraz wzajemnego uczenia się młodszych i starszych.
Istotą innowacji Caffe Aktywni, kawiarni społecznej działającej w Gdańsku w dzielnicy Siedlce przez Fundację Świat Wrażliwy, jest wymiana wiedzy i doświadczeń między seniorami pełniącymi rolę mentorów a młodzieżą z niepełnosprawnością intelektualną. Seniorzy dzielą się swoim doświadczeniem, wspierając młodych ludzi w nauce zawodu, budowaniu samodzielności, odpowiedzialności i pewności siebie. Innowacja sprzyja również integracji lokalnej społeczności i zachęca inne osoby starsze do aktywności poza domem.
Z kolei innowacja Fakultet: Wiedza Pokoleń to metoda łącząca elementy edukacyjne i grywalizacyjne z ćwiczeniami i wsparciem ze strony młodzieży szkolnej. Takie podejście umożliwia osobom starszym, w tym mającym ograniczenia percepcyjne, naukę korzystania z technologii cyfrowych. Istotą innowacji są międzypokoleniowe spotkania, podczas których osoby starsze i młode wspólnie pracują nad wybranymi zagadnieniami.
A jeśli nie można wyjść z domu?
Seniorzy, którzy mają ograniczoną mobilność lub potrzebują wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, często borykają się z samotnością i wykluczeniem społecznym. W ich przypadku innowacje koncentrują się na bezpośrednim wsparciu w miejscu zamieszkania, integracji z lokalną społecznością i uczestnictwie w życiu kulturalnym oraz edukacyjnym.
Innowacja Animator więzi powstała z myślą o seniorach przebywających w placówkach opiekuńczych, takich jak domy pomocy społecznej czy zakłady opiekuńczo-lecznicze. Polega na wprowadzeniu do tych miejsc osób (animatorów), które poprzez rozmowę, uważne słuchanie i indywidualne podejście wspierają mieszkańców w codziennym życiu. Animatorzy pomagają seniorom radzić sobie z trudnościami, wzmacniają ich poczucie sprawczości i przeciwdziałają samotności, często nawiązując do dawnych pasji i zainteresowań. Jednocześnie stanowią realne wsparcie dla personelu – odciążają go w relacyjnej pracy z pensjonariuszami i jako „oczy z zewnątrz” szybciej dostrzegają sygnały wymagające uwagi.
Wielu seniorów, szczególnie mieszkających na terenach wiejskich i oddalonych od miast, stopniowo wycofuje się z aktywnego życia, zmagając się z samotnością i trudnościami w codziennym funkcjonowaniu. Ograniczony dostęp do usług dodatkowo pogłębia ich izolację.
Na to wyzwanie odpowiada innowacja Mobilne centrum pomocy dla osób starszych, która oferuje mobilne, indywidualnie dopasowane wsparcie, realizowane bezpośrednio w domu seniora. Obejmuje coaching senioralny oraz pomoc specjalistów – m.in. w sprawach prawnych, finansowych i zdrowotnych – dzięki czemu seniorzy zyskują realne wsparcie i większe poczucie sprawczości.
Inną formą przeciwdziałania wykluczeniu seniorów, mających ograniczone możliwości wychodzenia z domu i uczestniczenia w życiu towarzyskim czy kulturalnym, jest innowacja Aplikobus. Jest to forma bezpośredniego wsparcia seniorów w ich miejscu zamieszkania. Polega na organizowaniu spotkań, na podwórkach lub w sąsiedzkiej przestrzeni, odwołujących się do pasji i zainteresowań uczestników, którzy mogą dzielić się swoim doświadczeniem i wiedzą. Dzięki zaangażowaniu sąsiedzkiego aktywisty i wolontariuszy powstają małe, lokalne społeczności sprzyjające integracji. Ważnym elementem projektu jest mobilny bus, służący do przewozu sprzętu oraz promocji inicjatywy.
Z kolei innowacja Recepta na życie odpowiada na problem braku dostępu do informacji na temat oferty społeczno-kulturalnej dla seniorów. Opiera się na współpracy lokalnych instytucji pomocy społecznej, ochrony zdrowia, edukacji, kultury i sportu, a kluczową rolę odgrywają pracownicy ochrony zdrowia, którzy przekazują seniorom informacje o dostępnych wydarzeniach kulturalnych, sportowych i społecznych, zachęcają ich do aktywności. Tzw. recepta społeczna zawiera propozycje zajęć dopasowane do możliwości stanu zdrowia seniorów, dzięki czemu mogą bezpiecznie i świadomie uczestniczyć w życiu społecznym.
Te projekty pokazują, że wsparcie seniorów zależnych nie musi ograniczać się do pomocy w codziennych czynnościach. Dzięki innowacjom społecznym mogą oni aktywnie uczestniczyć w życiu społeczności, rozwijać swoje zainteresowania i czerpać radość z kontaktu z innymi ludźmi.
Seniorzy to coraz bardziej aktywna i zróżnicowana grupa społeczna: są w niej osoby samodzielne, rozwijające swoje pasje i kompetencje, są też osoby zależne, które potrzebują wsparcia w codziennym życiu. Innowacje społeczne, takie jak Senior+, Caffe Aktywni, Animator więzi czy Recepta na życie, pokazują, jak można łączyć edukację, integrację międzypokoleniową i aktywność społeczną, aby poprawić jakość życia seniorów. Dzięki nim osoby starsze mogą uczyć się, uczyć innych, angażować w życie lokalnej społeczności, rozwijać zainteresowania czy budować więzi z młodszymi pokoleniami. Starzenie się w XXI wieku nie musi oznaczać wycofania się, ale może być początkiem nowego etapu, pełnego aktywności, nauki i inspirujących kontaktów.
Autorka: Anna Ryterska
*
Materiał pochodzi z portalu innowacjespoleczne.pl, prowadzonego przez Fundację Stocznia, współfinansowanego ze środków programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–27.