Czarnobyl: wielki rezerwat przyrody? Zwierzęta się odradzają, ludzie nie przeszkadzają

Na rozległych terenach wokół dawnej elektrowni jądrowej populacje ssaków odradzają się znacznie lepiej niż w tradycyjnych rezerwatach czy parkach narodowych. Przynajmniej tak było przed wojną.

Już kilka dni po tragicznej w skutkach eksplozji reaktora Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej z 26 kwietnia 1986 r. w promieniu 30 km od niej wyznaczono strefę wykluczenia. Objęła miasta Czarnobyl i Prypeć oraz 187 mniejszych miejscowości, z których ewakuowano 91,2 tys. osób (a kolejne 53 tys. wysiedlono w latach 1990–95 z okolicznych skażonych terenów poza strefą). Po rozszerzeniu granic w 1997 r. zona ma powierzchnię ok. 2,6 km kw.

Dostęp do niej jest ściśle regulowany. Wjazd wymaga specjalnego zezwolenia, a odwiedzający przechodzą dwukrotną kontrolę promieniowania. W 2022 r., po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, władze zawiesiły wydawanie przepustek i zona pozostaje dla turystów zamknięta. Co ciekawe, przed wybuchem wojny ich liczba szybko rosła: w 2015 r. odwiedziło ją 16,4 tys. osób, a w 2018 już ok. 71,9 tys. Rekord padł rok później – ponad 124 tys. odwiedzających, co wiązało się z emisją głośnego miniserialu HBO „Czarnobyl”.

Strefa czarnobylska jak rezerwat

Niemal 40-letnia nieobecność człowieka (poza zwiedzającymi, pracownikami zony i kilkuset tzw. samosiołami, czyli tymi, którzy bez zezwolenia powrócili na jej teren) sprawiła, że strefa czarnobylska stała się jednym z największych w Europie nieplanowanych rezerwatów przyrody.

Skala tego fenomenu – i pytanie, czy sam brak ludzi chroni przyrodę skuteczniej niż formalne rezerwaty – stała się przedmiotem badań międzynarodowego zespołu naukowców. Przeanalizowali oni dane z 174 fotopułapek rozmieszczonych w latach 2020–21 na terenie ukraińskiej części zony, w sześciu mniejszych rezerwatach i parkach narodowych oraz na obszarach niechronionych. W sumie zgromadzili materiał z ponad 15 tys. dni obserwacji. Na jego podstawie stworzyli modele prawdopodobieństwa występowania 13 gatunków ssaków na danym terenie.

Wyniki analiz opublikowane w „Proceedings of the Royal Society B” jednoznacznie pokazały, że czarnobylska strefa wykluczenia oraz sąsiadujący z nią Drewliański Rezerwat Przyrody charakteryzują się najwyższą różnorodnością gatunkową. Wynika to z ich dużej powierzchni, jak również tego, że dostęp ludzi jest tam ściśle kontrolowany.

Na przykład prawdopodobieństwo występowania rysia euroazjatyckiego wynosiło w strefie czarnobylskiej aż 74 proc., podczas gdy w mniejszych rezerwatach (Rówieńskim i Czeremskim) tylko 19 proc. Populacja rzadkiego konia Przewalskiego – którego zaledwie 23 osobniki introdukowano na tych terenach pod koniec lat 90. XX w. – liczy osobników 120 i rozprzestrzenia się aż na terytorium Białorusi. (Dla koni, a także jeleni, korzystne okazały się rozległe pożary z wiosny 2020 – odradzająca się na pogorzeliskach roślinność zapewniła im obfite żerowiska). Ponadto gatunki wrażliwe na obecność człowieka, takie jak wilk czy borsuk, były rejestrowane znacznie częściej w głębi obszarów chronionych.

Zaskakujące okazało się również to, że prawdopodobieństwo występowania wielu ssaków na terenach niechronionych było bardzo zbliżone do tego, jakie odnotowano w niewielkich rezerwatach i parkach narodowych. Mogą być one zatem niewystarczające do utrzymania stabilnych populacji zwierząt, a sam status prawny – bez faktycznego egzekwowania ograniczeń dostępu ludzi – nie chroni skutecznie przyrody.

Ludzie, nie skażenie

Autorzy badania zwracają jednak uwagę na pewne ograniczenia swoich analiz. Stworzone modele nie uwzględniały bezpośredniego wpływu promieniowania na zdrowie i rozród zwierząt – opierały się na wcześniejszych obserwacjach z białoruskiej części zamkniętej strefy. Z nich zaś wynikało, że obfitość dzikiej fauny nie koreluje wprost z poziomem skażenia. Dla naukowców jest to dowód, że o odradzaniu się przyrody w czarnobylskiej zonie decyduje właśnie brak ludzi, którzy niszczyliby siedliska i płoszyli zwierzynę. Sam poziom promieniowania schodzi w tym kontekście na dalszy plan.

Naukowcy podkreślają również, że wszystkie badane tereny znajdują się przy granicy z Białorusią, gdzie od lutego 2022 r. toczą się działania zbrojne związane z inwazją Rosji. Konflikt ten drastycznie zmienia warunki ekologiczne – z jednej strony wprowadzono wprawdzie ogólnokrajowy zakaz polowań, ale z drugiej nasiliły się ruchy wojsk, co na ten moment znacząco ogranicza dalsze systematyczne monitorowanie przyrody w regionie.

Sięgnij do źródeł

Badania naukowe: The Chornobyl Exclusion Zone as a wildlife refuge: restricted human access shaped mammal recolonization