Fragment książki „Mój już osiem miesięcy nie robi.Wielki kryzys lat 30. w Polsce”
Pragnąłbym pisać o wystawie z humorem, na wesoło, ale nie mogę, choć tyle na niej ruchu, tyle światła, takie rozbawione tłumy się przez nią przewijają… Dzisiaj, gdy myślę o Pewuce, gdy patrzę na jej monumentalne gmachy i wdzięczne pawilony, na jej gazony i kwietniki, na mknące wózki, na roziskrzone, głośne od pogmatwanej muzyki i wybuchów śmiechu Wesołe Miasteczko – nie mogę się pozbyć uczucia smutku i żalu. Nie daje mi bowiem spokoju myśl, że za dwa dni te ogromne tereny, te liczne pałace i pawilony opustoszeją, że zgasną światła, zastygną w bezruchu kolejki górskie, wodne ślizgawki i karuzele
– pisał 28 września 1929 roku, dwa dni przed zamknięciem wystawy, dr Chełmikowski.
PWK zakończyła się 30 września 1929 roku. W ciągu trzech miesięcy odwiedziło ją 4,5 miliona ludzi, w tym 200 tysięcy gości z zagranicy: Czechosłowacji, Niemiec, Szwecji, Wielkiej Brytanii. W ostatnim dniu pokaz sztucznych ogni nad areną obok wesołego miasteczka oglądało ponad 7 tysięcy osób.
Uroczystości zamykające imprezę trwały od rana. O dziesiątej prezydent Poznania Cyryl Ratajski zainaugurował je wręczeniem nagród najlepszym wystawcom, wybranym przez Sąd Wystawy i Ministerstwo Przemysłu i Handlu. Przyznano ich w sumie 1941, w tym 322 złote medale, 487 srebrnych, 255 brązowych, 181 listów pochwalnych, 391 dyplomów zasługi i 305 dyplomów uznania. Ratajski zakończył „życzeniami rozwoju gospodarczego przedsiębiorstw, które wystawiały na PWK, oraz okrzykiem na cześć wystawców”. Złote medale otrzymali między innymi: Józef Pfeiffer, Bogusław Herse, zarząd spółki Lilpop, Rau i Loewenstein, Jan Albin Okocimski i oczywiście Jan Wedel.
W ferworze zabawy zapewne mało kto zwrócił uwagę na ostatnie słowa przemówienia premiera Świtalskiego:
Od jutra zacznie się rozbiórka. Pawilony zostaną ogołocone i sterczeć będą jak szkielety, czekając na zrównanie ich z ziemią. Na miejscu, gdzie życie całej Polski wrzało, rozłoży się jakby pustka i martwota.
Okazało się, że „pustka i martwota” zagoszczą w Poznaniu na dłużej. Powszechna Wystawa Krajowa kosztowała około 100 milionów złotych, z czego dużą część musiało wyłożyć miasto, którego kasa świeciła pustkami tuż przed nadejściem trudnych czasów. Ogromną liczbę miejsc pracy niezbędnych do funkcjonowania PWK zlikwidowano, skończyły się inwestycje infrastrukturalne, drastycznie spadło zapotrzebowanie na usługi. Zatrudnienie stracili nie tylko mieszkańcy Poznania, ale i tysiące osób przybyłych z prowincji za pracą. Jan Brygier, działacz komunistyczny i radny miejski, wspominał, że końcem września 1929 roku w mieście zarejestrowanych było 1763 bezrobotnych, a pod koniec grudnia aż 5463[1]. „Brak gotówki dawał się odczuwać wszędzie: w budownictwie, w przemyśle, w handlu, a przede wszystkim wśród bezrobotnych. Ci ostatni, zmuszeni ciężkimi warunkami życia, wyprzedawali się z różnych przedmiotów. Nawet najpotrzebniejsze ubrania lub okrycia wędrowały do lombardu”. Część potrzebujących znalazła zatrudnienie przy rozbiórce zabudowań wystawy; pawilony znajdujące się w sektorze E i wesołe miasteczko zostawiono na koniec, jako najmniej istotne, bo rozrywkowe i rolnicze.
Nie udało się zdążyć z ich demontażem przed załamaniem rynku. Jednak pawilony niedługo pozostały puste.
Dwa lata temu dzień w dzień przechodziły przez nie tysiące osób rozbawionych, roześmianych. […] Któż w Polsce nie był na Pewuce? Kto będąc na Pewuce, nie był w Wesołym Miasteczku? – pisał reporter „Tęczy” w 1931 roku. – Czy zapytaliście się też kiedyś, co tam się dzisiaj dzieje? Ha, źle się dzieje i w ogóle gorzej niż lepiej. Z pawilonów tynk opada, przez powybijane szyby wiatr gwiżdże, asfaltowe drogi kruszą się i trawą zarastają. Tu i ówdzie sterczą jeszcze samotne posągi, właśnie jak ów byk z cementu ulany, około którego pustka okrutna. […] Na głównej drodze „miasteczka” trzepoczą się w wietrze jakieś białości. To suszy się bielizna, a przy niej niebrzydka dziewczyna struże z drewna zabawkę, tak zwaną hulaj-nogę. To bezdomna! Jakby na znak jakiś zaroiło się u drzwi pawilonów. Z dziwnych połamanych rur, wychodzących ze ścian, unosi się lekki dym. Kurzą piecyki, powstawiane do wnętrza. Przyjrzawszy się bliżej, zobaczy się tu i tam grupy dzieci.
Dwa lata po zakończeniu wystawy mieszkało na terenie wesołego miasteczka około 750 rodzin. Na dziko, w sumie ponad 2 tysiące osób. Z akt policyjnych wynika, że osoby bezdomne wprowadziły się także do pawilonów przemysłu zabawkarskiego, przemysłu chemicznego, ogrodnictwa, cukrownictwa, przemysłu maszyn rolniczych. Pawilon Związku Ziemian, ogromny hangar, podzielono przepierzeniami z drewnianych desek, tworząc prowizoryczne mieszkania.
Wprowadzili się pewnego dnia do pustych pawilonów i zostali. Mieszkają w nich. Zaludnili dawniej „wesołe” miasteczko. I stworzyli miasteczko bezdomnych. Naprawdę, nie jest ono wesołe. Jest nawet bardzo, ale to bardzo smutne. Dzieci i młode dziewczyny, młodzi ludzie, a także starzy i kaleki, pomieszane to wszystko, ale dziwnie starte na jedną modłę
– kontynuował reporter „Tęczy”. Opisał jeszcze widok areny, gdzie urządzano pokazy sztucznych ogni („Cześć przemysłowi i handlowi!”), teraz zarośniętej trawą, i pustej muszli koncertowej. „Wybrałem się tam, żeby odświeżyć wspomnienia – dodał. – I jak zawsze przekonałem się, że niebezpiecznie, niedobrze jest to robić”.
Wesołe miasteczko przemianowano na „miasteczko bezdomnych”. Jak wspominał główny architekt miejski Poznania Władysław Czarnecki, we wczesnych latach trzydziestych „określenie »Wesołe Miasteczko« było w Poznaniu synonimem nędzy społecznej, upadku moralnego, prostytucji, wszelkich przestępstw z tym związanych: złodziejstwa, bandytyzmu, chuligaństwa, pijaństwa. Władze porządkowe były bezsilne”. Czarnecki zwrócił uwagę, że samowolnie przerabiane pozostałości pawilonów groziły zawaleniem i pożarem, ponieważ zdesperowani nowi lokatorzy wstawiali do drewnianych budowli wolno stojące blaszane piecyki z rurami wypuszczanymi przez drewniane pokrycie dachu. Jan Brygier opisywał, jak dokładnie wyglądały te warunki. W 1931 roku na zaproszenie mieszkańca wesołego miasteczka Ildefonsa Zimnego przeszedł się po opuszczonym lunaparku. „W halach było bardzo wysoko do sufitu – notował. – Rodziny lokowały się w halach, robiąc prowizoryczne przegrody własnym wysiłkiem tylko do pewnej wysokości. Gotowali na piecykach. Nie było kominów ani wody, ani ustępów. Pod stopami był beton. Brakowało opału, ubioru, żywności…”. Wesołe miasteczko podlegało pod Dekanat Łazarski, bezdomnymi zajmowało się także Towarzystwo Pań Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo. Powstawały też nowe, prowizoryczne altanki z blachy i drewna, a nawet regularne schroniska – w budynku przy Wyspiańskiego 35 mieszkało 365 osób, w tym rodziny z dziećmi
Warunki panujące w wesołym miasteczku opisywała w 1934 roku na posiedzeniu Rady Miasta Sabina Skopińska, lekarka Kasy Chorych zapewniająca pomoc medyczną mieszkańcom. Według niej tuż po zamknięciu wystawy do pawilonów wprowadziło się trzydzieści rodzin:
bezrobotni z licznymi rodzinami, nieślubne matki ze swymi dziećmi, samotne kobiety i mężczyźni niezbyt wyraźną drogą zdobywający środki utrzymania. Wprowadzali się wreszcie ci, którzy w uczciwy sposób pracują na życie, lecz głód mieszkaniowy zmusza ich do szukania dachu nad głową.
Niektórzy pozajmowali miejsca przy oknach pawilonów – tym było lepiej, ponieważ mieli wentylację i dostęp do światła dziennego, choć w zamian cierpieli mróz zimą. Niektórzy zaś pozajmowali wydzielone pośrodku dużych sal powystawowych boksy, gdzie nie dochodziło słońce, a wentylacja odbywała się przez długi korytarz.
W norze takiej, posiadającej powierzchnię 3 × 4 metry, widziałam rodzinę składającą się z chronicznie chorego dziadka, babki, rodziców i 5 drobnych dzieci. Zaduch w takim pomieszczeniu panuje tak wielki, że człowiek wchodzący tam ze świeżego powietrza dostaje zawrotu głowy i mdłości. Z kanalizacją, wyrzucaniem śmieci też różnie bywa
– relacjonowała doktor Skopińska. Wspomniała pacjentkę, której adres brzmiał „Chocirzewskiego 88, pawilon 291”. Po przybyciu do wesołego miasteczka i odnalezieniu drogi dzięki usłużnej pomocy mieszkających w prowizorycznych barakach dzieci, znalazła chorą kobietę w szopie zbudowanej z desek, przylepionej jak kilkadziesiąt innych do zewnętrznej ściany pawilonu 291.
Chwytają mnie mdłości, zawrót głowy. To cuchną tak przejmująco jakieś stare buty, stare gałgany. Okno wychodzi na korytarz, czyli okna, jako wentylatora i dostawcy światła – brak. Kobieta leży w stanie prawie beznadziejnym. Zwyrodnienie mięśnia sercowego, obrzęki ogromne.
Lekarka stwierdziła, że kobieta musi natychmiast trafić do szpitala, jednak ta odmówiła, ponieważ bała się utraty pracy – zarabiała jako roznosicielka gazet. Na uwagę, że i tak w obecnym stanie nie jest zdolna do pracy, odpowiedziała, że gazety roznoszą za nią jej trzej synowie – 8-, 10- i 15-latek – a tak wszystko by się wydało. Zaś chłopcy byli za młodzi, by znaleźć legalne zajęcie. Skopińska zostawiła pacjentce kilka leków, zdając sobie sprawę, że przypadek jest beznadziejny. Po ośmiu dniach otrzymała nowe wezwanie. Kobieta zmarła.
Dzielnica Poznania, którą cała Polska wspomina z 1929 roku jako miejsce wspaniałych pawilonów wystawowych i miłych rozrywek, przedstawia obecnie obraz nędzy i rozpaczy – mówiła na posiedzeniu Rady Miasta. – Na terenach wesołego miasteczka mieszka obecnie 2200 osób, dzieci i dorosłych, razem około 750 rodzin. […] Jakich obywateli dostarczy miastu za 10 lat te 750 rodzin wychowujących swoje dzieci wśród takich warunków?
Wielki kryzys zmienił rozświetlony neonami pomnik nowoczesności, jakim dla całej Polski miała być PWK, w pomnik innego rodzaju: sklecony z dykty i blachy nagrobek polskiej gospodarki. W drugiej połowie lat trzydziestych miasto postanowiło ostatecznie rozebrać pawilony, prowizoryczne altanki i wyburzyć schroniska, a na miejscu wesołego miasteczka wybudować „najpiękniejszy park w Poznaniu”, Park Kasprowicza.
Alicja Urbanik-Kopeć, Mój już osiem miesięcy nie robi. Wielki kryzys lat 30. w Polsce, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2026, s. 88-95.
Materiał płatny Wydawnictwa Czarne.
[1] W grudniu 1931 roku, po dwóch latach kryzysu, liczba zarejestrowanych bezrobotnych wzrosła do 11 561. Poznań liczył wówczas 248 tysięcy mieszkańców. Zob. Jan Brygier, O pracę dla siebie i innych [w:] Pracy nam dajcie! Wspomnienia Wielkopolan 1919–1939, wybór i oprac. Edmund Makowski, Poznań 1979, s. 56.