Skąd się wziął krzyż?

Przygody krzyża
Uniwersalny sens symboli religijnych w szczególnych sytuacjach ustępuje na rzecz znaczeń doraźnych. Pokazały to u nas głośne awantury wokół symbolu krzyża, ale nie był to wcale wyjątek w historii Polski i świata.
Góra Krzyży w Szawlach na Litwie.
Ezequiel Scagnetti/Reporters/Reporter

Góra Krzyży w Szawlach na Litwie.

Krzyż nie od razu stał się znakiem chrześcijaństwa. Początkowo, w czasach rzymskich, był nim wizerunek ryby.
Ingram Vitantonio Cicorella/PantherMedia

Krzyż nie od razu stał się znakiem chrześcijaństwa. Początkowo, w czasach rzymskich, był nim wizerunek ryby.

Mirosław Gryń/Polityka

Przy różnych okazjach, choćby takich jak święta wielkanocne, wiele rozprawia sie u nas na temat związku między polskością a katolicyzmem. Nawet słowo tradycja odbierane jest niejako podwójnie: odsyła jednocześnie do tego, co polskie, i do tego, co katolickie. Bez wątpienia pracowała na to nasza historia, a także specyfika ludowego katolicyzmu, w którym swojskość mieszała się z dewocją, zaś krzyż służył jako znak przynależności do „swoich”.

Wojna krzyżowa rozpętana po 10 kwietnia 2010 r. doprowadzała wielokrotnie do parodii i profanacji symbolu: oto ktoś skomponował krzyż z puszek po piwie Lech, a ktoś inny przytargał pod pałac krzyż na kółkach, by łatwiej można było używać go podczas wieców i demonstracji. Pamiętamy też pewnego zażywnego emeryta, który posługiwał się krzyżem jak szpadą, kłując nim tych z przeciwnej strony barykady.

Oś świata

W swojej bardzo długiej historii krzyż doświadczał rozmaitych przygód i akurat to, co zdarzyło się w Polsce po katastrofie, nie powinno dziwić. Religijny sens krzyża bywał przecież przesłaniany przez znaczenia polityczne, ot choćby w czasie krucjat czy wojen religijnych w Europie w XVI w.

Skrzyżowane dwie deski mogą stać się symbolem w każdym momencie, kiedy za taki przez jakąś grupę zostaną uznane. Nie należy jednak każdego symbolu utożsamiać z sacrum. W tradycji katolickiej krzyż, aby stać się w pełni usankcjonowanym znakiem, powinien być poświęcony przez kapłana. Historycy religii zwracają zaś uwagę, że znak uobecnia się jako symbol tego co święte w sytuacji, kiedy sfera sacrum wkracza w sferę profanum (co Mircea Eliade nazywa hierofanią).

Samego znaku krzyża nie wymyślili chrześcijanie. Na długo przed chrześcijaństwem skrzyżowane linie symbolizowały oś świata. Archeolodzy odnajdują formy krzyża nawet w pozostałościach grobowców i kręgów kamiennych z okresu neolitu. Dla syberyjskich szamanów był kosmologicznym odwzorowaniem porządku kosmosu: łączył wschód z zachodem i niebo z ziemią. Tak samo porządkował przestrzeń w kulturach Indian północnoamerykańskich. Etnolog Piotr Kowalski w swoim „Leksykonie znaków świata” pisze o rozmaitych znaczeniach krzyża, a także o różnych sposobach jego wykorzystywania, choćby w obszarze praktyk magicznych. Znak krzyża kreślony na chlebie, posługiwanie się krzyżem w celu odpędzania demonów – to tylko niektóre z owych zastosowań. Słowiańszczyzna, jak czytamy u Kowalskiego, obfitowała w liczne przykłady łączenia chrześcijańskiej symboliki krzyża z ludową magią i ezoteryką pogańską, co jeszcze kilkadziesiąt lat temu zdarzało się na Pomorzu, Śląsku i w Małopolsce.

Generalnie krzyż w kulturach pierwotnych symbolizował łączność świata ludzkiego ze światem boskim. Ale znane są też i inne przykłady innych przedchrześcijańskich symbolizacji krzyża. Przejęta przez nazistów swastyka była w Indiach symbolem wschodzącego słońca. Krzyż Celtów wpisany w koło symbolizował słońce; krzyż w kształcie litery T, zwany krzyżem tau lub krzyżem szubienicznym, to pradawny symbol mistyczny oznaczający fallusa. Ten sam krzyż tau z uchwytem pośrodku na górze to staroegipski Ankh, klucz życia, przejęty później przez chrześcijan koptyjskich.

W samej tradycji chrześcijańskiej krzyż również ma różne formy, którym przypisuje się różne znaczenia. Najbardziej rozpowszechniony jest krzyż łaciński: dwie belki złączone ze sobą w 2/3 długości belki pionowej. Krzyż grecki, równoramienny, przyjął się m.in. jako symbol organizacji Czerwonego Krzyża. Krzyż św. Andrzeja, w kształcie litery X, odsyła do męki apostoła, który na takim właśnie krzyżu poniósł śmierć. Krzyż prawosławny, zwany słowiańskim, ma trzy belki poprzeczne na osi pionowej – jest uważany zarówno przez Kościoły wschodnie, jak i zachodnie za najstarszy symbol ukrzyżowania. Krzyż jerozolimski, duży równoramienny z czterema mniejszymi, symbolizuje pięć ran Chrystusa. Należy też pamiętać, iż jednym z efektów reformacji stało się odrzucenie kultu krzyża w Kościołach protestanckich, przy jednoczesnym respektowaniu jego podstawowych dla chrześcijaństwa znaczeń symbolicznych (m.in. jako znaku Męki Pańskiej).

Warto przypomnieć sobie, wydaną w Polsce kilkanaście lat temu, książkę niemieckiego historyka kultury Wilhelma Ziehra „Krzyż. Symbol i rzeczywistość”. W jej zakończeniu autor przytacza taki oto cytat z Alfonsa Rosenberga: „Krzyż stał się tak powszechny w szkołach, urzędach, sypialniach i mieszkaniach, że prędzej można by nazwać go odznaką niż znakiem potężnej siły niegdyś prawdziwego symbolu. Od czasów Oświecenia krzyż utracił swój sakralny charakter obiecujący zbawienie”.

Znak hańby

Krzyż nie od razu stał się znakiem chrześcijaństwa. Początkowo, w czasach rzymskich, był nim przecież wizerunek ryby. Krzyż musiał zostać oswojony. Głównie dlatego, że w całej ówczesnej kulturze śródziemnomorskiej, zarówno wśród Rzymian, jak i Żydów, ukrzyżowanie uchodziło za śmierć najbardziej haniebną. Na taką śmierć skazywano w Rzymie niewolników. Nie przypadkiem pierwszy spór o boskość Chrystusa dotyczył właśnie aktu ukrzyżowania. Przeciwnicy chrześcijan, tacy jak Lukian z Samosat czy Celsus z Aleksandrii, argumentowali, że Syn Boży i Wysłannik Boga nie mógł zginąć w ten sposób. Lukian zaś nazwał Chrystusa „ukrzyżowanym półfilozofem”. Dla Lukiana krzyż byłby po prostu znakiem hańby.

Być może tak bezpośrednia relacja między krzyżem a ukrzyżowaniem w czasach, kiedy ten rodzaj kary stosowano, utrudniała przyjęcie krzyża jako symbolu wiary i z tego najpewniej powodu pierwsi myśliciele chrześcijańscy, tłumacząc sens tego znaku, odwoływali się do jego symboliki uniwersalnej. Później, gdy chrześcijaństwo w pełni triumfowało, taka uniwersalizująca interpretacja krzyża przestała być niezbędna; krzyż jednoznacznie identyfikowano z męką Chrystusa i odkupieniem. Nie był już zatem wyłącznie pamiątką aktu ukrzyżowania, stał się natomiast znakiem zwycięskiej religii, co nabierało szczególnego znaczenia w okresie krucjat.

 

Czytaj także

Ważne tematy społeczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną