Żegnaj, Timmy! Smutne losy młodego humbaka z Wismaru znalazły swój finał. Czy czegoś nas nauczą?
To już koniec domysłów, teorii i nieuzasadnionej nadziei. Los młodego humbaka, który przez blisko dwa miesiące przyciągał uwagę opinii publicznej – nie tylko w Niemczech i Skandynawii – znalazł swój finał u wybrzeży duńskiej wyspy Anholt. W sobotę władze Meklemburgii-Pomorza Przedniego oraz Duńska Agencja Ochrony Środowiska oficjalnie potwierdziły: martwy wieloryb wyrzucony przez morze to Timmy. Tożsamość zwierzęcia, ważącego blisko 12 ton, nie budzi wątpliwości – kluczowym dowodem okazał się przymocowany do jego ciała nadajnik GPS, to samo urządzenie, które przez ostatnie dni milczało, dając pole do snucia optymistycznych scenariuszy „powrotu do oceanu”.
Gorzki triumf nauki
Dla naukowców z Niemieckiego Muzeum Morskiego w Stralsundzie odnalezienie martwego Timmy’ego nie jest zaskoczeniem, a smutnym potwierdzeniem postawionej wcześniej diagnozy. Muzeum ogłosiło śmierć wieloryba niemal natychmiast po jego wypuszczeniu u wybrzeży Danii (2 maja), mimo braku bezpośrednich dowodów, np. wizualnych. Opinia muzeum, krytykowana wówczas przez część opinii publicznej jako przedwczesna, opierała się na wiedzy o biologii waleni.
Eksperci od początku podkreślali, że szanse wycieńczonego humbaka na przeżycie w głębokich wodach były bliskie zeru. Gdy wieloryb ląduje na mieliźnie, brak siły wyporu sprawia, że jego organy wewnętrzne uciskać zaczyna kilkanaście ton ciała. Gorzej pracują płuca, serce, pojawia się niedotlenienie. Z czasem dochodzi do śmierci w wyniku zatrzymania krążenia lub uduszenia. Co więcej, Bałtyk jest dla humbaków „pustynią żywieniową” – brak w nim odpowiedniego pokarmu, co prowadzi do skrajnego odwodnienia, ponieważ wodę czerpią ze jedzonych ryb. Dyrektor muzeum Burkard Baschek wprost nazywał próby ratunku „czystym okrucieństwem”. Protestowali także eksperci z Whale and Dolphin Conservation, Instytutu Badań nad Dziką Fauną Lądową i Wodną czy Greenpeace. Według badaczy Timmy był zbyt chory, by przetrwać, a jego rzekomo energiczne ruchy po uwolnieniu z barki były jedynie efektem szoku i potężnego wyrzutu adrenaliny.
Hope, czyli walka o życie
Zupełnie inny obraz wyłaniał się z komunikatów płynących ze strony organizatorów prywatnej akcji ratunkowej. Kiedy instytucje państwowe sugerowały opiekę paliatywną i umożliwienie naturze na bieg własnym torem, do akcji wkroczyli przedsiębiorczyni Karin Walter-Mommert oraz współzałożyciel koncernu MediaMarkt Walter Gunz. Na operację ratunkową, która miała stać się „cudownym eksperymentem” – „nie mamy żadnych szans, ale z nich skorzystamy”, ogłosiła Walter-Mommert – wyłożyli 1,5 mln euro.
Wokół Timmy’ego wytworzyła się atmosfera „wielorybiej gorączki”. Pisarz Sergio Bambarén, duchowy patron akcji, promował narrację o „prawie do wolności”, a aktywiści tacy jak Robert Marc Lehmann oskarżali oficjalne organy o opieszałość. „To zwierzę chce żyć!” – grzmiała w mediach społecznościowych Jenna Wallace, weterynarz z Hawajów sprowadzona na miejsce (ze względu na spory i różnice zdań co do sposobu postępowania z Timmym szybko wróciła do siebie). To właśnie ta niezachwiana nadzieja i entuzjazm wolontariuszy napędzały operację. Fred Babbel, szef ekipy płetwonurków, jeszcze pod koniec kwietnia z optymizmem tłumaczył, że droga na Morze Północne zajmie zaledwie kilka dni, a specjalnie przygotowana barka o wymiarach 13 na 50 m zapewni ssakowi komfortowy transport.
Kronika zapowiedzianej śmierci
Historia Timmy’ego zaczęła się w nocy z 22 na 23 marca w pobliżu miejscowości Timmendorfer Strand. To tam młody samiec po raz pierwszy utknął na mieliźnie. Choć zdołał się uwolnić, wkrótce zaczął pojawiać się na kolejnych płyciznach w Zatoce Wismarskiej. Z każdym kolejnym takim incydentem stan humbaka się pogarszał. Był letargiczny, pokryty bąblami, a w jego pysku wciąż tkwiły resztki sieci rybackich, których nurkowie nie byli w stanie w pełni usunąć.
Mimo ostrzeżeń Międzynarodowej Komisji Wielorybniczej (IWC), która uznała operację za „niewskazaną”, minister środowiska Till Backhaus uległ presji i dał zielone światło dla prywatnej inicjatywy. 27 kwietnia wieloryb został skierowany na specjalną barkę wypełnioną wodą. Operacja transportu do Skagerrak była transmitowana na żywo, a media społecznościowe zalewały wyrazy wsparcia. Jednak za kulisami narastał konflikt. Weterynarz Kirsten Tönnies publicznie krytykowała sposób uwalniania wieloryba – wyciąganie go tyłem za płetwę ogonową, poważny błąd, który mógł doprowadzić do poważnych obrażeń Timmy’ego. Tönnies twierdziła również, że w finałowej fazie akcji została od niej odsunięta, a załoga statku „Robin Hood” „rozładunku” dokonała potajemnie, by uniknąć świadków.
Milczący nadajnik
Symboliczną porażką akcji stał się wspomniany nadajnik GPS. Dyskusje nad jego modelem i sposobem montażu trwały kilka dni, a ostatecznie urządzenie i tak nie działało. Już w trakcie transportu pojawiały się głosy, że nie przesyła on danych pod wodą. Peter Madsen, duński biolog, otwarcie stwierdził, że monitorowanie funkcji życiowych za pomocą komercyjnych trackerów jest po prostu niemożliwe. Brak sygnału po 2 maja był dla aktywistów dowodem na to, że Timmy zanurkował głęboko i odpłynął ku wolności. Dla naukowców – że zwierzę utonęło.
Czytaj także: W pułapce z humbakiem
Lekcja z Wismaru
W obliczu zmian klimatycznych i coraz częstszego wpływania waleni na wody Bałtyku konieczne jest wypracowanie jasnych procedur postępowania w podobnych sytuacjach. Wzory można czerpać choćby z amerykańskiej National Marine Mammal Stranding Network, w Australii doświadczenie w ratowaniu morskich ssaków mają jednostki ratownictwa morskiego i organizacje ekologiczne, np. Organisation for the Rescue and Research of Cetaceans in Australia (ORRCA) lub Sea World. W ich działaniach to specjalistyczna wiedza, a nie presja tłumu, decyduje o losie zwierzęcia.
Tragedia Timmy′ego to dla nas także lekcja o pułapkach popempatii. Prawdziwe współczucie w obliczu cierpienia dzikiej natury wymaga odwagi w podejmowaniu trudnych, często niepopularnych decyzji, takich jak eutanazja, którą eksperci z IWC rekomendowali w tej sytuacji jako jedyną humanitarną odpowiedź. Tymczasem byliśmy świadkami spektaklu, w którym sentymentalizm podsycany przez media społecznościowe przysłonił dobrostan zwierzęcia. Jak zauważył Burkard Baschek w rozmowie z „Guardianem”, w pewnym momencie „ratunek” stał się formą tortury, przedłużaniem procesu umierania pod okiem kamer.
Sprawa ta obnażyła również mechanizm przenoszenia odpowiedzialności z instytucji państwowych na prywatny kapitał i PR-owych „speców od wszystkiego”. Decyzje władz lokalnych podejmowane były zresztą w „trybie wyborczym”, prowadząc ostatecznie do zignorowania podstawowych faktów biologicznych i zepchnięcia instytucji naukowych do roli bezsilnych obserwatorów. Bez ram, jakie mogą stworzyć autorytet nauki i doświadczenie instytucji powołanych do niesienia pomocy zagrożonym gatunkom, pozostajemy bezbronni wobec nacisków opinii publicznej, która chce „happy endu” za każdą cenę.
Sami piszemy jednak scenariusze, w których na szczęśliwe zakończenie trudno liczyć.