Marzec ’68 i Grudzień ’70. Inteligenci i robotnicy nie potrafili podjąć wspólnej walki

Istota podległości
Lata 1968–70 pozwoliły społeczeństwu zrozumieć istotę Peerelu: szok Marca ’68 oraz Grudnia ’70 zdefiniował kraj jako policyjno-militarną dyktaturę.
Warszawa, marzec 1968. Transparenty wywieszone przez strajkujących studentów
Ośrodek Karta w Warszawie

Warszawa, marzec 1968. Transparenty wywieszone przez strajkujących studentów

Warszawa, marzec 1968. Przemówienie Władysława Gomułki w Sali Kongresowej
Ośrodek Karta w Warszawie

Warszawa, marzec 1968. Przemówienie Władysława Gomułki w Sali Kongresowej

Warszawa, marzec 1968. Student podczas wydarzeń marcowych
Ośrodek Karta w Warszawie

Warszawa, marzec 1968. Student podczas wydarzeń marcowych

Praga, 21–28 sierpnia 1968. Ulica w dniach inwazji wojsk Układu Warszawskiego
Ośrodek Karta w Warszawie

Praga, 21–28 sierpnia 1968. Ulica w dniach inwazji wojsk Układu Warszawskiego

Lata 60. Portret Ryszarda Siwca, który 8 września 1968 roku dokonał samospalenia w proteście przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.
Ośrodek Karta w Warszawie

Lata 60. Portret Ryszarda Siwca, który 8 września 1968 roku dokonał samospalenia w proteście przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.

Szczecin, 17 grudnia 1970. Czołgi pacyfikujące demonstrantów przed płonącym gmachem Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Widoczne napisy na transparentach: „Popieramy stoczniowców Gdańska (...) Stocznia Remontowa”, „Klasa robotnicza całej Polski z nami”.
Ośrodek Karta w Warszawie

Szczecin, 17 grudnia 1970. Czołgi pacyfikujące demonstrantów przed płonącym gmachem Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Widoczne napisy na transparentach: „Popieramy stoczniowców Gdańska (...) Stocznia Remontowa”, „Klasa robotnicza całej Polski z nami”.

Szczecin, 22 grudnia 1970. Protesty robotnicze na Wybrzeżu, za ogrodzeniem widoczny napis „Żądamy usunięcia Cyrankiewicza i Moczara”
Ośrodek Karta w Warszawie

Szczecin, 22 grudnia 1970. Protesty robotnicze na Wybrzeżu, za ogrodzeniem widoczny napis „Żądamy usunięcia Cyrankiewicza i Moczara”

Apel studentów łódzkich uczelni o poparcie z marca 1968
Ośrodek Karta w Warszawie

Apel studentów łódzkich uczelni o poparcie z marca 1968

8 marca 1968 r. na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbyła się demonstracja studentów w obronie Adama Michnika i Henryka Szlajfera, relegowanych z uczelni po styczniowych protestach studenckich przeciwko zdjęciu przez cenzurę spektaklu „Dziadów” w reżyserii Kazimierza Dejmka. Wiec został brutalnie zaatakowany przez ZOMO. W następnych dniach demonstracje odbywały się na kolejnych uczelniach, a później w innych miastach. Władze PZPR tłumiły kryzys w atmosferze antysemickiej i antyinteligenckiej propagandy. W efekcie z Polski wyjechało ponad 13 tysięcy obywateli pochodzenia żydowskiego.

Czytaj także: „Precz z ruską demokracją”, czyli Poznański Czerwiec

14 grudnia 1970 r. wybuchł strajk robotników Stoczni Gdańskiej, rozpoczynając falę protestów na Wybrzeżu znaną jako Grudzień ’70. Manifestanci domagali się zniesienia podwyżek cen podstawowych produktów i zmian personalnych w kierownictwie partii. Władze nie podjęły rozmów z reprezentacją strajkujących. Demonstracje zostały krwawo stłumione przez milicję i wojsko, które użyło broni palnej. Ponad 40 osób zostało zabitych, ponad 1000 – rannych, 3 tysiące – pobitych i aresztowanych. Kryzys spowodował zmianę na stanowisku I sekretarza PZPR (Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek).

Lata 1968–70 pozwoliły społeczeństwu zrozumieć istotę Peerelu. PZPR, opierająca swą władzę na powszechnym konformizmie, objawiła poprzez brutalne reakcje charakter systemu. Szok Marca ’68 oraz Grudnia ’70 zdefiniował kraj jako policyjno-militarną dyktaturę.

Jerzy Zawieyski (pisarz) w dzienniku, o ostatnim przedstawieniu Dziadów:

Salę zapełniło ponad 600 osób powyżej normalnej ilości miejsc. Manifestacje w czasie przedstawienia w różnych miejscach tekstu. Po przedstawieniu długie owacje i okrzyki: „Chcemy Dziadów! Precz z cenzurą!”. Manifestacja przedostała się na ulicę. Studenci nieśli transparent z napisem: „Żądamy Dziadów!” [w rzeczywistości: „Żądamy dalszych przedstawień”]. Przed pomnikiem Mickiewicza złożyli ten transparent. Gdy manifestanci szli dalej w kierunku Nowego Światu, wozy milicyjne zagrodziły drogę – wiele osób zaaresztowano, ale po kilku godzinach wypuszczono.

Warszawa, 30 stycznia 1968

Dowiedziałem się, że jutro jest wiec młodzieży na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego protestujący przeciwko aresztowaniu i relegowaniu z uczelni niektórych studentów [Adama Michnika i Henryka Szlajfera]. Władze dosłownie zwariowały, dopuszczając się aresztowań i represji wobec młodzieży.

Warszawa, 7 marca 1968

[Jerzy Zawieyski, Dzienniki. T. 2, Warszawa 2012]

Anna Dodziuk (studentka historii) w relacji z wiecu na Uniwersytecie Warszawskim:

Brama otworzyła się i zobaczyłam (…), że wchodzą. Szeregami, w hełmach, z pałami, wchodzą golędziniacy [zomowcy z Golędzinowa]. Zatkało mnie, przez ułamek sekundy miałam wrażenie, że to czasy okupacji. Myślę, że wtedy załamała się moja ufna wiara, że „socjalizm jest dobry”.

Warszawa, 8 marca 1968

[Krajobraz po szoku, Warszawa 1989]

Władysław Gomułka w przemówieniu do warszawskiego aktywu partyjnego:

Nie można (…) pozwolić na to, aby w imię jakiejś abstrakcyjnej wolności i inscenizacyjnej dowolności przekształcać antycarskie ostrze Dziadów w oręż antyradziecki. (…) W wydarzeniach, jakie miały miejsce, aktywny udział wzięła część młodzieży akademickiej pochodzenia lub narodowości żydowskiej. (…) Otworzyliśmy szeroko nasze granice dla wszystkich, którzy nie chcieli być obywatelami naszego państwa i postanowili udać się do Izraela. Również dziś tym, którzy uważają Izrael za swoją ojczyznę, gotowi jesteśmy wydać emigracyjne paszporty.

Warszawa, 19 marca 1968

[Władysław Gomułka, Przemówienia 1968, Warszawa 1969]

Teksty historyczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj