Nie wygrałeś na genetycznej loterii? Nie szkodzi, życie może przedłużyć zdrowa dieta
Stwierdzenie, że zdrowe odżywianie sprzyja dłuższemu życiu, brzmi jak truizm. Poza tym: co to dokładnie znaczy „sprzyja”? Dotychczasowe badania skupiały się głównie na ryzyku względnym, czyli podawały, o ile procent spada prawdopodobieństwo zgonu. Międzynarodowy zespół naukowców postanowił pójść o krok dalej i wyrazić korzyści z diety w „walucie” znacznie bardziej przemawiającej do wyobraźni: w latach życia zyskanych dzięki zdrowszemu jedzeniu.
Czytaj także: Czy istnieje zdrowa dieta?
Pięć modeli żywienia, sto tysięcy osób
Żeby to zrobić, badacze wzięli pod lupę informacje uzyskane od prawie 104 tys. dorosłych Brytyjczyków, których losy śledzono przez ponad 10 lat (w tym okresie odnotowano 4314 zgonów). Głównym celem naukowców było sprawdzenie, czy występuje wyraźna korelacja między śmiertelnością a stopniem przestrzegania pięciu najzdrowszych modeli żywienia: Alternatywnego Indeksu Zdrowego Odżywiania (AHEI-2010), alternatywnej diety śródziemnomorskiej (AMED), indeksu zdrowej diety roślinnej (hPDI), diety DASH (stosowanej w prewencji nadciśnienia) oraz diety obniżającej ryzyko cukrzycy (DRRD). Choć każdy z nich kładzie nacisk na nieco inne grupy produktów, łączy je wspólny mianownik: wysokie spożycie warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i orzechów przy jednoczesnym ograniczeniu cukrów prostych i mięsa czerwonego czy przetworzonego.
Wyniki analiz, opublikowane na łamach najnowszego wydania „Science Advances”, dostarczają optymistycznych wniosków. Osoby, które najściślej trzymały się zasad jednego z modeli (czyli 20 proc. uczestników z najlepszym rezultatem), miały o 18 do 24 proc. niższe ryzyko zgonu w porównaniu z grupą o najgorszych nawykach żywieniowych. Ale badacze przeliczyli te statystyki na bardziej obrazowy wskaźnik: 45-letni mężczyźni o najzdrowszym jadłospisie zyskiwali średnio od 1,9 do 3,0 lat życia. W przypadku kobiet w tym samym wieku zysk ten wynosił od 1,5 do 2,3 roku. Choć wszystkie analizowane diety przynosiły wymierne korzyści, palmę pierwszeństwa dzierżyły dwa specyficzne warianty. U mężczyzn najsilniejszy efekt ochronny i największy zysk w długości życia wykazała dieta ukierunkowana na redukcję ryzyka cukrzycy (DRRD), natomiast u kobiet najkorzystniejsza okazała się alternatywna dieta śródziemnomorska (AMED).
Czytaj także: Śmieciowe jedzenie zwiększa ryzyko depresji
Nawyki a geny
Kluczowym elementem analizy było jednak zestawienie nawyków żywieniowych z uwarunkowaniami genetycznymi. Naukowcy wykorzystali do tego tzw. wskaźnik ryzyka poligenicznego (PRS – Polygenic Risk Score), oparty na wariantach genetycznych powiązanych z długowiecznością, aby podzielić uczestników na grupy o niskim, średnim i wysokim potencjale genetycznym do dłuższego życia. Okazało się, że pozytywny wpływ diety jest widoczny i istotny statystycznie niezależnie od tego, czy dana osoba posiadała „dobre”, czy „złe” geny. Oznacza to, że zdrowy jadłospis przynosi korzyści każdemu, nie tylko szczęściarzom z korzystnym DNA. Co więcej, w przypadku diety przeciwcukrzycowej (DRRD) zaobserwowano, że jej wpływ na redukcję śmiertelności był wręcz nieco silniejszy u osób z genetyczną predyspozycją do krótszego życia. Sugeruje to, że odpowiednia strategia żywieniowa może być skutecznym narzędziem kompensującym gorsze uwarunkowania dziedziczne.
Mechanizmy stojące za tymi wynikami są złożone, ale autorzy wskazują na kilka możliwych wyjaśnień. Dieta DRRD, która wykazała najsilniejszy związek z obniżeniem śmiertelności ogólnej, kładzie duży nacisk na niski indeks glikemiczny i wysoką podaż błonnika. Poprawa wrażliwości na insulinę (czyli sprawności metabolizowania cukru) może odgrywać tu decydującą rolę, zapobiegając nie tylko cukrzycy, ale także chorobom sercowo-naczyniowym i nowotworom, co bezpośrednio przekłada się na dłuższe życie. Ponadto wszystkie brane pod uwagę modele żywieniowe obfitują w błonnik, flawonoidy i inne przeciwutleniacze. Składniki te wspólnie przyczyniają się do redukcji przewlekłych stanów zapalnych oraz utrzymania homeostazy mikrobioty jelitowej. Szczególnie istotna wydaje się rola tego pierwszego składnika – w analizie poszczególnych elementów diety to właśnie spożycie błonnika wykazywało najsilniejszą odwrotną korelację ze śmiertelnością.
Wybierz zdrowy styl życia, żyj dłużej
Autorzy pracy zachowują jednak niezbędną w nauce ostrożność, wskazując na ograniczenia swojego badania. Informacje o diecie zbierano na podstawie ankiet, w których uczestnicy szczegółowo wyliczali produkty spożyte w ciągu minionej doby. Choć wiarygodność tej metody została zweryfikowana względem biomarkerów, wciąż może być obarczona błędem subiektywnej oceny czy lukami w pamięci. Ponadto dane te gromadzono jedynie na początku obserwacji, co oznacza, że badanie nie uwzględniało zmian nawyków żywieniowych, które mogły nastąpić w ciągu dekady. Istotnym ograniczeniem jest również homogeniczność grupy badawczej – analiza genetyczna ograniczyła się wyłącznie do osób pochodzenia europejskiego, co sprawia, że nie można jej automatycznie ekstrapolować na inne populacje o odmiennej strukturze etnicznej. Mimo to uzyskane wyniki silnie przemawiają za tym, że modyfikacja stylu życia pozostaje potężnym i dostępnym narzędziem w walce o długowieczność, potencjalnie niwelującym niekorzystne dziedzictwo genetyczne.