Szachy - od średniowiecza do współczesności

Trzymamy się w szachach
W szachy gramy nieprzerwanie od 1500 lat. Zmiany w tej grze, wynikające z jej adaptacji w różnych kulturach i epokach, ilustrują ewolucję naszej cywilizacji.
„Gra w szachy” - popularna średniowieczna rozrywka (obraz nieznanego autora).
Getty Images/Getty Images/FPM

„Gra w szachy” - popularna średniowieczna rozrywka (obraz nieznanego autora).

Starożytna gra planszowa z III tys. p.n.e., znaleziona w Ur.
Kateriny Zisopulu-Bleja/materiały prasowe

Starożytna gra planszowa z III tys. p.n.e., znaleziona w Ur.

Szachowy pojedynek ze Śmiercią w „Siódmej pieczęci” Ingmara Bergmana.
EAST NEWS

Szachowy pojedynek ze Śmiercią w „Siódmej pieczęci” Ingmara Bergmana.

Szachy podróżne z XII w. odkryte w Sandomierzu.
Kateriny Zisopulu-Bleja/materiały prasowe

Szachy podróżne z XII w. odkryte w Sandomierzu.

Według Herodota, gry planszowe wymyślili głodujący mieszkańcy Lidii, by zapomnieć o swej niedoli. Inaczej widział ich genezę Pauzaniasz, grecki geograf z II w., który twierdził, że był to pomysł Greków nudzących się w trakcie oblężenia Troi. Przez wieki gry – źródło hazardu i pustej rozrywki – nie miały dobrej prasy, dopiero autor „Jesieni średniowiecza” Johan Huizinga przywrócił im stosowne miejsce, zwracając uwagę, że dla homo ludens (człowieka bawiącego się) stanowiły silny bodziec rozwoju kulturowo-cywilizacyjnego. Najstarsze pozostałości gier planszowych pochodzą z Bliskiego Wschodu i Indii. Rozwijające się tam od połowy IV tys. p.n.e. wielkie cywilizacje rolnicze zaczęły używać pionków i kostek. Ponieważ ówczesne planszówki z zasady miały charakter losowy, łączono je ze sferą bogów, jak staroegipską grę senet. Badacze sądzą, że jeśli na ścianach grobowca przedstawiono zmarłego grającego w senet z niewidzialnym przeciwnikiem, to jest to partia, w której stawką jest jego dusza. W chrześcijaństwie motyw ten przybiera formę gry ze Śmiercią i pojawia się często, chociażby w scenie gry w szachy w „Siódmej pieczęci” Bergmana.

Losy na planszy

Gry planszowe, dziś kojarzone raczej z zabijaniem wolnego czasu i rozrywką, największe znaczenie miały dla Skandynawów. Chociaż znana od VI w. gra hnafatafl ma rzymskie korzenie, mieszkańcy północy włączyli ją do mitologii, wierząc, że są pionkami, którymi bogowie rozgrywają partię na złotej planszy. Póki grają – świat będzie trwał. Nie wiemy do końca, jak poruszały się pionki w hnafatafl, badacze ustalili jedynie, że tylko jeden z graczy dysponował figurą króla, której miał bronić. Zadaniem jego przeciwnika było osaczenie i pojmanie króla.

Wyniesienie gry do sfery sacrum sprawiło, że w kręgu kultury skandynawsko-germańskiej rozgrywki traktowano śmiertelnie poważne. Na terenie Wielkiej Brytanii, którą najeżdżali i podbijali zarówno Skandynawowie, jak i Anglosasi, o głębszym znaczeniu gier świadczy etymologia słowa play, które wywodzi się ze starogórnoniemieckiego pflegan, oznaczającego los i obietnicę. Longobardzki kronikarz Paweł Diakon, pisząc o walce Herulów z Longobardami z 508 r., nie mógł pojąć, jak Rudolf – król Herulów, zamiast uczestniczyć w decydującej bitwie, mógł grać w planszówkę. Nie zdawał sobie sprawy, że władca herulski był przekonany, że rozwój sytuacji na planszy ma wpływ na to, co się stanie z jego wojskiem w rzeczywistości. – W Skandynawii magiczno-symboliczne znaczenie gry było tak silne, że na początku przeszło nawet na szachy – zaznacza archeolog i znawca historii szachów Agnieszka Stempin z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. – Znana jest opowieść o partii rozegranej między Kanutem Wielkim (996–1035 r.) a jego szwagrem Ulfem. Gdy Ulf zwyciężył, król kazał go zabić, gdyż stanowił dla niego realne zagrożenie. Szybko jednak pozbawione aspektu losowego szachy wyłączono ze sfery sacrum. W Europie zyskały wyjątkowy status jako intelektualna rozrywka wyższych sfer.

Gra królów

Nie wiadomo, kto wymyślił szachy, ale większość badaczy (poza Chińczykami) zgadza się, że pochodzą z Indii. Już na początku I tys. istniały tam różne gry planszowe o znaczeniu rytualnym, ale dopiero w V w. pojawiła się czaturanga – gra dla czterech osób, która schematycznie przedstawiała wojenną rzeczywistość. Każdy gracz dysponował identycznym zestawem figur – królem i wezyrem, dwoma słoniami, rydwanami i końmi oraz piechurami, czyli pionami. Każda z symbolizujących różne formacje wojskowe figur inaczej poruszała się po planszy, co odzwierciedlało jej moc taktyczną. Pierwotnie w grze wykorzystywano kostkę, a wygrywał ten, kto zdobył króla przeciwnika. W Persji gra przybrała formę rozgrywek dwóch osób, ale dopiero Arabowie odrzucili kostkę, nadając szachom czysto koncepcyjny charakter. Ponieważ Koran zakazuje przedstawiania żywych istot, figury przybrały formy abstrakcyjno-symboliczne. Szachy arabskie trafiły do Europy dwiema drogami – na Zachód przez Hiszpanię i na Ruś bezpośrednio z południa. Trudna gra nie przyjęła się wraz z pojawieniem się Arabów w Europie pierwszym tekstowym dowodem, że w nią grano, jest dopiero poemat „Versus de scachis” z końca X w.

W początku XIV w. dominikanin Jakub Cessolis w „Traktacie o obyczajach i powinnościach szlachty na podstawie gry w szachy” pisał, że wynaleziono je z trzech powodów: „by napominać króla, unikać próżniactwa i wynajdywać subtelne pomysły”. Szachy weszły do kanonu podręczników królewskich, które osobom z wyższych sfer radziły obok posiadania umiejętności pływania, jazdy konnej, strzelania z łuku, polowania z sokołem, walki wręcz i pisania wierszy, również biegłość w grze w szachy. Ten element wychowania rycerzy i dam znalazł odzwierciedlenie w poezji epickiej – przy szachownicy zakochiwano się i flirtowano (np. Tristan i Izolda) i rozstrzygano porachunki. – Traktat Cessolisa był zaraz po Biblii najczęściej kopiowanym dziełem średniowiecza – mówi Agnieszka Stempin.

Dama kontra wezyr

Pojawienie się u nas obcej gry wymusiło pewne zmiany – figury szachowe się zeuropeizowały i znów nabrały kształtów anatomicznych. Przede wszystkim wezyra zastąpiła królowa, gdyż postać ta stanowiła niezbędny element w społeczeństwie feudalnej Europy, nieużywany rydwan zamienił się w groźnego wojownika wikińskiego zwanego berserkerem lub wieżę, słonia zaś zastąpił biskup (angielski bishop) lub goniec. Jedynie konie nie zmieniły formy i sposobu poruszania, gdyż ich obecność i rola na polu bitwy była wszędzie tak samo ważna (długo koń był najsilniejszą z figur). W średniowieczu filozofowie zalecali, by pojęciom abstrakcyjnym nadawać wizualną formę. – Cessolis zastosował się do tej rady, wpisując szachy w ówczesny system społeczny. Nawet pionom przydzielił pasujące zadania – przed królową widział niezbędnego w połogu lekarza, przed królem dostarczającego żywność rolnika, przed koniem zaś kowala. Inni myśliciele w szachach znajdowali odzwierciedlenie struktur władzy, objaśniali funkcje ciała ludzkiego czy kosmosu – mówi Stempin.

Kolejną zmianą przeprowadzoną przez Europejczyków było przyspieszenie ruchów figur na szachownicy, które w wersji arabskiej mogły przesuwać się tylko o jedno pole. Największa rewolucja dokonała się w XV w. wraz ze zmianą ruchów królowej, która z asystującej figury „przy królu” stała się nagle najbardziej rozbieganym i najgroźniejszym z graczy (to jest moment, gdy pojawiają się współczesne zasady gry). Zdaniem amerykańskiej badaczki Marilyn Yalom, autorki książki „Birth of the Chess Queen”, umocnienie pozycji królowej w szachach dowodzi silniejszej pozycji kobiet w Europie Zachodniej. To śmiała interpretacja, zważywszy, że w tym samym czasie w Europie Wschodniej figura ta nadal była mężczyzną. Przyczyna jest prosta – otóż na Rusi szachy arabskie zostały zaadoptowane bez większych zmian. Do dziś Rosjanie grają hetmanem i słoniem – jedynie rydwan zamieniono na łódź, lepiej pasującą do ich krajobrazu. Jest jeszcze jedna ważna różnica z Zachodem – na Rusi w szachy grali wszyscy, na co wskazuje ogromna liczba bierek szachowych znajdowanych w Nowogrodzie, Kijowie i innych miastach. Szachy mają zatem w Rosji wielkie tradycje i nie jest przypadkiem, że to właśnie stamtąd pochodzi najwięcej arcymistrzów.

Czytaj także

Teksty historyczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną