Sigma, jak proponuje słownik PWN, to określenie osoby „odnoszącej sukcesy, pewnej siebie, wybitnej, którą można podziwiać”. Sigma jest przekonany o swej nieprzeciętności, ale się z nią nie afiszuje. Ustala zasady, których bezwzględnie przestrzega. To pojęcie pierwotnie wywodzące się ze świata manosfery – niezbyt przyjemnej części internetu, zdominowanej przez antyfeministyczne fora dyskusyjne poświęcone tematyce męskości i relacji z kobietami. To przestrzeń, w której idolami stają się takie postaci jak mizoginistyczny influencer Andrew Tate, ikona ruchu inceli Nick Fuentes czy Elon Musk – skądinąd okładkowy bohater dostępnego w księgarni Amazona poradnika o tym, jak osiągnąć mistrzostwo w byciu sigmą w „świecie zdominowanym przez alfy i bety”. Ci pierwsi to klasyczni dominatorzy, drudzy to mężczyźni podporządkowani, ale nadal stojący przed omegą – ostatnim ze stada, poniżanym i wykluczanym. Skojarzenia z incelami są uzasadnione.
– To słowo pojawia się w plebiscycie od dawna, ale ewoluuje w pozytywną stronę – mówi wicenaczelny „Polityki” Bartek Chaciński, który od lat zasiada w jury plebiscytu. – Początkowo była to związana ze środowiskiem inceli nowa wersja samca alfa, który zdobywa kobiety nie siłą i fizyczną atrakcyjnością, a raczej intelektem i sprytem, pewną nonszalancją. Z czasem jednak słowo na tyle zmieniło swój wydźwięk, że dziś nie ma problemu w tym, żeby sigmą była też kobieta. Powstały też określenia takie jak sigmastyczny/sigmastycznie, które oznaczają tyle co wspaniale, fantastycznie i mają już wyłącznie pozytywny wydźwięk. Zmianę znaczenia słowa potwierdziła Magda Gessler, ogłaszająca wraz z Krzysztofem Zalewskim werdykt jury na gali plebiscytu (tegoroczna nowość): „Na moich social mediach często piszą sigma. Nie wiedziałam co to znaczy, teraz już wiem”.
Czytaj też: Młodzieżowe Słowo Roku to starcie pokoleń
Hity z TikToka
Dużą rolę w tej ewolucji sigmy odegrały platformy społecznościowe, na czele z TikTokiem, które wyciągają sieciowe zjawiska z pierwotnego kontekstu i rozprowadzają po różnych bańkach, gdzie zyskują one nowe znaczenia, często stojące w kontrze do początkowego. Z TikToka wywodzą się też pozostałe słowa z plebiscytowego podium, azbest i czemó. Ten pierwszy – krewny „betonu”, który pojawiał się w konkursie w poprzednich latach – odsyła do przeróbki fragmentu „Iniemamocnych 2”, animacji Disneya o rodzinie superbohaterów. „Pani syn, siedząc w ostatniej ławce, wylał na mnie azbest” – oskarżał superszybkiego Maksa dyrektor szkoły w viralowym fragmencie filmiku. Czemu akurat azbest – nie wiadomo, co zwiększa poczucie absurdu, na którym opiera się sukces filmowej przeróbki. A na tym fascynacja azbestem się nie kończy – niepokojącą popularność zdobywały w sieci filmiki o fabrykach azbestu i rankingi różnych rodzajów tego minerału.
Z kolei czemó pochodzi z dialogu dwóch młodych graczy w „Fortnite” (co istotne, przed mutacją). Jak opisywał pochodzenie słowa w „Polityce” Bartek Chaciński: „Chciałem ci powiedzieć, że nie jestem już duo” – mówi ten pierwszy, informując, że opuścił grę w parze (popularny tryb rozgrywki). „Czemu?” – pyta ten drugi, ale zajęty grą, zadaje to pytanie z dziwną intonacją i wychodzi trochę „czemo?”. Odpowiedź brzmi: „Bo nie grasz ze mną tyle”. Kończy się żalem z obu stron. Jeden mówi: „Szkoda, że cię nie wywaliłem”, a drugi potwierdza: „Kick ze znaj”, co oznacza wykopanie z grona znajomych. W ciągu kilku dni filmik jest na TikToku, ktoś proponuje dla zgrywy zapis „czemó”, a całość staje się memem – włącznie z wypełnioną żalem frazą „nie jesteś już moim duo”.
Czytaj też: Sasiny julek, czyli urodzaj na nowe słowa
Gnicie mózgu
– To jedno z moich ulubionych słów w plebiscycie, doceniane też przez językoznawców – dodaje Chaciński. – To nie tyle nadanie nowego znaczenia staremu słowu, co raczej nadanie nowej intonacji i jeszcze zaznaczenie tej zmiany zapisem, który dodatkowo zwiększa atrakcyjność słowa. Moim innym faworytem było słowo brainrot, czyli gnicie mózgu związane z korzystaniem z bezsensownych internetowych treści. To słowo, które w języku angielskim pojawiło się już w XIX w. w książce „Walden, czyli życie w lesie” Henry’ego D. Thoreau. Który użył go zresztą w całkiem współczesnym kontekście: pisał, że wiele energii poświęcamy na to, żeby zlikwidować problem gnicia ziemniaków, a zbyt mało, żeby zlikwidować problem gnicia umysłów. Jest to niestety całkiem trafny opis naszych czasów.
Brainrot, z którego chętnie korzystają starsze nastolatki, skarżące się na gnicie mózgów młodszych dzieci zapatrzonych m.in. w filmiki z cyklu „Skibidi toilet” (pierwszy człon również znamy z plebiscytu), to tegoroczne słowo roku brytyjskiego Oxford English Dictionary. Słownik szacuje, że obecność słówka wzrosła w publicznym dyskursie w tym roku o 230 proc., zwłaszcza w mediach społecznościowych i wśród młodych użytkowników. Cambridge Dictionary postawił z kolei na „manifestować” (ang. „to manifest”), rozumiane jako wiara w to, że wyobrażanie sobie np. pieniędzy zwiększa prawdopodobieństwo ich zdobycia. Amerykański słownik Dictionary.com wybrał wylansowane na TikToku „demure” („skromny”, „zachowawczy”), a niemieckie wydawnictwo Langenscheidt-Verlag postawiło na „aurę” – czyli promieniowanie charyzmą, najczęściej przez piłkarzy. Wiele z tych słów również pojawiło się w polskim podsumowaniu. Co jest najlepszym dowodem na to, że język TikToka nie zna granic.
Finałowa dwudziestka Młodzieżowego Słowa Roku 2024:
aura – zestaw cech decydujących o dobrym odbiorze człowieka przez innych, o byciu podziwianym w jakiejś dziedzinie (można zyskać lub stracić punkty aury za różne decyzje i działania)
azbest – naturalny materiał mineralny używany w budownictwie, tu bez nowego znaczenia, poza tym, że hasło to odnosi się do popularnego mema
bambik – pejoratywne określenie żółtodzioba, nowicjusza (z takim znaczeniem pojawił się w grze „Fortnite”), a później nieudacznika lub słabeusza (w takim trafił do polskiej polityki)
brainrot – dosł. gnicie mózgu, anglojęzyczne określenie w sposób pejoratywny opisujące najgłupsze treści, które interesują najmłodszych internautów
brat – z ang. bachor, ale spopularyzowane w 2024 r. przez piosenkarkę Charli XCX z nadanym na nowo znaczeniem osoby niesfornej, niezależnej, buntowniczej
cringe – coś żenującego, obciachowego, wywołującego wstyd
czemó – to samo co tradycyjne „czemu”, ale podparte memem z gry „Fortnite”
delulu – od ang. delusional – o osobie uważającej, że jest w wyimaginowanym związku z kimś znanym, w szerszym znaczeniu: ktoś oderwany od rzeczywistości
fe!n/fein – czyt. fin, hasło z tytułu przeboju Travisa Scotta, oznacza osobę uzależnioną (od narkotyków, ale nie tylko) albo obsesjonata, nawiązuje do angielskiego fiend opisującego złego ducha
fr/FR – skrót od ang. for real, czyli naprawdę (w znaczeniu potwierdzającym realność, ale czasem ironicznym)
glamur/glamour – angielskie słowo dotąd używane do opisania przepychu i blasku, na TikToku związane z trendem ubrań w cętki i opisujący ten typ kiczowatej stylizacji
GOAT – skrót od ang. Greatest Of All Time, opisujący osobę najlepszą w jakiejś dziedzinie, częste w kontekstach sportowych, ale nie tylko w nich się pojawia
Oi oi oi baka – zawołanie ze świata anime (jap. baka oznacza głupca) będące częścią tiktokowego wyzwania, w ramach którego trzeba zrobić z siebie głupka w sytuacji publicznej (w czym tenże okrzyk ma pomóc)
oporowo – o czymś wykonywanym z pełnym zaangażowaniem albo przyjmowanym z dużymi emocjami, synonim „do oporu”
rizz/rizzler – zespół zalet danej osoby, decydujący o jej atrakcyjności w oczach innych; urok, czar, charyzma (samo słowo pochodzi od angielskiego wyrazu charisma), rizzler to uwodziciel, podrywacz, ktoś, kto wyróżnia się wysokim rizzem
sigma – osoba, którą podziwiamy, mimo że sama się nie afiszuje ze swoimi nieprzeciętnymi cechami, wygrywa, grając według własnych zasad gry (tym się różni od wpisującej się w stereotypy uroku alfy, czyli samca alfa)
skibidi – hasło samo w sobie pozbawione znaczenia, mające źródło w wokalnej technice scat (wykorzystywanej w jazzie, rapie itd.), podkreślające fajność, dziwność, głupotę lub grozę, np. skibidi toilet to wiralowa seria filmików o toaletach z ludzkimi głowami, popularny brainrot fascynujący dzieci
slay – robić wrażenie, imponować, być atrakcyjnym, od dawnego ang. slay – niszczyć, gromić
womp womp – reakcja oznaczająca pomyłkę, politowanie albo brak zainteresowania dalszą rozmową, od dźwięku puzonu, którym sygnalizowano porażkę w programach telewizyjnych
yapping – ględzenie, paplanie, przedłużająca się wypowiedź, czasem pejoratywnie, często żartobliwie lub nawet autoironicznie
Niemal wszystkie z powyższych terminów zostały szerzej opisane przez Bartka Chacińskiego w rubryce Słowo naszego działu Ludzie i style.